Педагог язмышы

Беренче бүлек: яланаяклы балачак һәм һөнәргә юл

Альфира Хәйбрахман кызы Тәтер-Арслан авылында туа. Биредә аның яланаяклы, бәхетле балачагы үтә, биредә ул изгелек һәм хезмәт сөючәнлек буенча беренче дәресләрен үзләштерә. Ул зур, тату гаиләдә тәрбияләнә, анда дүрт кыз - Римма, Альфира, Зөлфирә, Гөлчирә һәм ике ир бала үсә. Зур гаиләдә барысы да тигез - икмәк тә, шатлык та, мәшәкатьләр дә урта була. Нәкъ менә туган авылында, болын-кырлар, гади һәм намуслы кешеләр арасында булачак педагогның характеры формалаша.

Мәктәпне тәмамлагач, кызлар алдында олы тормышка юл ачыла. Дүрт классташ ахирәт Бөре педагогия институтына укырга керергә карар кыла. Хыяллары кыю, ә имтиханнар – авыр була. Икесе керә, икесе - юк. Сынауны үтүчеләрнең берсе Альфира була. Институтны уңышлы тәмамлап, ул туган районына кайта. Ул вакытта инде аның әти-әнисе Тәтер-Арсланнан район үзәгенә күчеп килгән була.

Яшь белгечне Әмир урта мәктәбенә оештыручы һәм тәрбия эшләре буенча завуч итеп җибәрәләр. Бу зур педагогик юлның башлангычы була.

- Мин яшь идем, көч һәм егәрлек ташып тора, - дип елмаеп искә ала Альфира Хәйбрахман кызы ул елларны. - Мин балаларга Нөгеш сусаклагычын күрсәтергә булдым, ул моннан бер-ике ел элек кенә эшли башлаган иде. Шунда юлаучы машиналарга утырып бардык! Күз алдына гына китерегез! Ә бит әти-әниләр безне җибәрәләр, күрәсең, ышаналар иде. Без ул чакта шулай ук яшь Таһир Рәфкать улы Фаткуллин белән җитәкчеләр булдык. Сәяхәт бик шәп килеп чыкты, бик күп тәэссоратлар алып кайттык!

Бу истәлекләр - үткәндәге җылы нур кебек. Яшьлек, ышаныч, кыюлык һәм ачышлар шатлыгы. Әмир мәктәбендә эшләгән еллары укучылар өчен хезмәт лагере ачылу белән дә исендә калган. Бу вакытта балалар фәннәрне генә үзләштермәгән, чын дуслыкка, җаваплылыкка һәм хезмәткә дә өйрәнгән.

Икенче бүлек: директор, тормыш иптәше, гаилә учагын саклаучы

Аннары дүрт ел район мәгариф бүлегендә инспектор булып эшли. Тиздән тормыш юлы Альфира Хәйбрахман кызын Айдарәле авылына алып килә, анда аны мәктәп директоры итеп тәгаенлиләр. Бу бик җаваплы һәм авыр вазыйфа - коллектив белән җитәкчелек итү, балалар, мәктәпнең киләчәге өчен җавап бирү. Ул боларның барысын да уңышлы башкара.

Аннары язмыш аңа озак еллар бергә кулга-кул тотынышып яшәгән кеше белән очрашу бүләк итә. Ул Зөфәр Гатауллинга кияүгә чыгып, Яшерган авылына күчеп килә.

Зөфәрнең тарихы - әрнү һәм чыдамлык белән тулы аерым бүлек. Ул ятим була: 11 яшендә әнисез кала, әтисе икенчегә өйләнә. Зөфәргә 22 яшь тулгач, әтисе дә вафат була. Алар үги әнисе белән икәү генә калалар. Яшьләр гаилә корганнан соң, үги әнисе алар белән 15 ел яши, чын-чынлап якын кешесенә әверелә.

Зөфәр Наумовка авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый, урындагы колхозда эшли. Ә яшь хатыны, ягъни Альфира Хәйбрахман кызы, Яшерганга килеп, мәктәптә эшли башлый. Ул балаларга химия һәм биология фәннәрен укыта. Шулай итеп, аның яңа тормышы башлана: көндез - дәресләр, кичен - өй, ире, якыннары турында хәстәрлек.

Өченче бүлек: яңа вазыйфа

Аның мәктәп директоры итеп тәгаенләнүе турында хәбәр килгәч, әтисе: «Зур эшкә тотынасың, кызым», - ди. Бу гади сүзләрдә барысы да чагыла: әти кешенең горурлыгы да, җитәкче иңенә төшкән гаять зур җаваплылыкны аңлау да. Мәктәп зур, балалар күп, мәшәкатьләр - санап бетергесез. Әмма Альфира Хәйбрахман кызы бу чакыруны үзенә хас ныклык белән кабул итә.

Җиде ел буе ул мәктәп «рулен» кулында нык тота. Бу - киеренке хезмәт, эзләнүләр һәм җиңүләр еллары. Ул мәктәп эшен иң югары дәрәҗәдә алып барырга омтыла, һәр эшне күңелен салып башкара. Җитәкче юлы беркайчан да җиңел булмый: көнчелек белән дә, гаделсезлек белән дә, шикаять язучылар белән дә очрашырга туры килә. Ләкин нәкъ менә монда аның ныклы холкы күренә. Альфира Хәйбрахман кызы сынмый, чын лидерның вазыйфасы белән түгел, ә авырлыкларга каршы тора белүе, үз артыннан ияртү осталыгы белән көчле булуын исбатлап, ныкышмалылыгы һәм рухи көче ярдәмендә барлык киртәләрне дә җиңеп чыга.

Хаклы ялга чыгып, ул мәктәпне генә түгел, ә ныклы нигез, традицияләр һәм йөзләгән укучылары һәм хезмәттәшләрендә рәхмәтле хатирәләр калдыра.

Дүртенче бүлек: сәяхәтләр

Альфира Гатауллина - тынгысыз кеше. Бу сыйфат аның табигатендә: ул һәрвакыт хәрәкәттә була, һәрвакыт алга, яңалыкларга омтыла. Аның күңеле иркенлек, юллар, очрашулар һәм ачышлар таләп итә.

Совет чорында, путевка буенча ил буйлап, шулай ук чит илләргә сәяхәткә чыгарга мөмкин булганда, ул мондый мөмкинлекне кулдан ычкындырмаска тырыша. Гүя язмыш үзе аны юлга чакыра. Ленинградта, Мәскәүдә, Киевта була. Һәр шәһәр аның йөрәгендә үзенең эзен, үзенең кабатланмас истәлекләрен калдыра.

Ә аннары - туристлар төркеме составында Польшада була. Ул чагында безнең сәяхәтчеләр Совет кешесе күнеккән күмәк хуҗалыкларның анда булмавын белгәч, бик гаҗәпләнәләр! Фермерлар гына була - үз җирләрендә мөстәкыйль хуҗалар. Бу дөнья турында күзаллауны киңәйтүче, тормышның ничек итеп төрлечә төзелүе турында уйланырга мәҗбүр итүче чын ачыш була.

Көньяк төбәкләр хәтерендә аеруча чагу булып саклана. Кавказ үзенең мәһабәт матурлыгы - таулары, тарлавыклары, саф һавасы белән күңелен яулый. Үзбәкстан җылылыгы һәм киң күңеллелеге белән истә кала. Төрекмәнстан - кешеләр мәрхәмәтлелеге һәм ачык йөзле булулары белән сокландыра. Һәр сәфәр күренешләр алышынуы гына түгел, ә яңа кешеләр, яңа гореф-гадәтләр, тормышны яңача аңлау белән очрашу була.

Ләкин күпме юллар үтсә дә, күпме шәһәрләр һәм илләр күрсә дә, аның йөрәге һаман өенә тартыла. Һәм иң яраткан урыны турындагы сорауга ул гади һәм ихлас җавап бирә:

- Барыннан да бигрәк кече ватанымны яратам. Бигрәк тә көз көне, авылда эш азайгач, ә табигать төрле чагу төсләргә кереп, әйтеп бетергесез матурлык белән тулгач. Бу киңлектән, шушы җирдән, күктән дә кадерлерәк нәрсә бармы соң?

Бу сүзләрдә - Альфира Хәйбрахман кызының бар булмышы. Дөньяга ачык, әмма бөтен йөрәге белән туган ягына бәйләнгән кеше. Иң мөһимен аңлар өчен ул ярты дөньяны әйләнеп чыккан: бәхет - диңгезләр, таулар артында  түгел, ә монда, һәр үлән таныш, һәр сукмак газиз булган кече ватанында.

Бишенче бүлек: район гәзитенең авыл хәбәрчесе

Альфира Хәйбрахман кызының еллар узу белән барлыкка килгән тагын бер сәләте – мәкаләләр язу. Эшчән һәм битараф булмаган ханым тормыштан читтә кала алмый. Шулай итеп ул авыл хәбәрчесенә, район гәзите битләрендә үз сүзе яңгыраган кешегә әверелә.

Аның мәкаләләре даими басылып тора, һәм аларның һәркайсы гади кешеләрнең тормышына кечкенә генә тәрәзә булып тоела, анда укучылар яңадан таныш йөзләрне күрә, аларның игътибарыннан читтә калган, ләкин авылдашлары өчен бик мөһим булган вакыйгаларны белә. Чөнки авылның чын байлыгы – аның кешеләре, аларның язмышлары, хатирәләре. Ул язмышлары сугыш уты белән үрелгән һәм хезмәт белән тулган якташ ветераннар турында яза. Чирәм җирне күтәрүчеләр, хуҗалыкны торгызучылар, балаларының киләчәге өчен көчләрен кызганмаучылар турында. Мондый һәр мәкалә - ул иңнәрендә акылга сыймаслык сынаулар кичергән буынга хөрмәт күрсәтү. Ул күзләрендә бәхет балкыган юбилярлар, игътибар һәм яхшы сүз теләсә нинди бүләкләрдән кадерле булган кешеләр турында яза. Көн саен күреп, аларның шатлыкларын, кайгыларын, мәшәкатьләрен, өметләрен белгән якыннары турында мәкаләләре басыла.

Альфира Хәйбрахман кызы шигырьләр дә яза. Бастырылганнары - дөнья күргәннәре һәм йөрәкләрдә урын алганнары бар. Әлегә дәфтәрендә калганнары - яшерен, шәхси үзе, якыннары, күңел өчен язылганнары да бар. Аларда - тормыш, яшәгән еллар, нәрсәнең кыйммәт булуы һәм нәрсәне онытырга ярамавы турында уйланулар. Бәлки, вакыт җитәр, һәм бу юллар да үз укучысын табар. Чөнки йөрәк түреннән чыккан сүзләр игътибарсыз кала алмый.

Алтынчы бүлек: гаилә тарихы

Ире белән алар өч ул үстерәләр. Олылары Азат тарих факультетын тәмамлаган. Педагогика аны җәлеп итми - армиядә хезмәт иткәннән соң ул катлаулы юл сайлый, төзәтү колониясенә эшкә урнаша. Подполковник дәрәҗәсенә ирешә. Аның өч баласы бар. Характеры - әтисенеке: төпле, ышанычлы, күп сөйләшми.

Икенче уллары Флорид физика-математика факультетын тәмамлаган. Аның шулай ук өч баласы - өч улы бар. Язмыш гаилә традициясен дәвам иткән кебек: уллары үскән җирдә һәрвакыт эш кайный һәм балалар көлүләре яңгырый.

Кечеләре Салават Стәрлетамакта яши. Балалар кайталар, хуҗалык эшләрендә булышалар, әниләре аларны һәрвакыт сагынып көтеп ала.

- Алар кечкенәдән үк эшкә өйрәнеп үсте. Печәнне һәрвакыт бергә хәзерләдек. Бөтен гаилә белән - кечесеннән алып олысына кадәр яланга чыга идек. Ә кышкы озын кичләрдә пилмән ясадык. Бу кичләр иң матур хатирәләр булып истә калды. Без ирем белән беркайчан да балалар алдында мөнәсәбәтләрне ачыкламадык, тавышыбызны күтәрмәдек, - дип искә ала ул. - Ачуланышсак та, бер-беребезгә үпкәләсәк тә - моны беркем дә белми иде.

Бу, мөгаен, алар улларына үз үрнәкләрендә биргән иң төп дәрестер. Бер-береңә хөрмәт - кычкырып әйтелгән сүзләр түгел, ә абруйны саклый торган тынлык.

2012 елда Зөфәр вафат була. Яман чир аны бик тиз һәм рәхимсез рәвештә алып китә. Менә 14 ел инде ул берүзе. Ләкин ялгыз түгел - чөнки янәшәдә уллары һәм киленнәре, оныклары шалтырата, ире турындагы истәлек бу йортның һәр почмагында яши.

2018 елда ул үзе инсульт кичерә. Үлем белән күзгә-күз очраша. Ләкин ул бирешми, яшәүгә сөю өстенлек ала. Җайлап кына өй буйлап йөри - ашыкмый, салмак кына, үзенең тормышындагы бар нәрсә кебек. Моның үзенә бер төрле матурлыгы бар: беркая да ашыкмый, чөнки һәр көннең кадерен белә.

Еш кына классташлары белән телефоннан сөйләшеп тора. Алар хәзер төрле якта: кем Авдонда, кем Салаватта. Трубкада яңгыраган яшьлек тавышлары аны артта калган елларга кайтара. Шулай ук яхшы, игелекле, ярдәмчел күршеләре бар.

- Алардан башка тормышымны күз алдына да китерә алмыйм, - ди ул.

Бу сүзләрдә авыл кешесе күңеленең бөтен асылы: янәшәдә һәрвакыт ярдәм итүчеләр бар.

Җиденче бүлек: олы юбилей

Альфира Хәйбрахман кызы – үз сүзләре, үзенең хезмәте, мәхәббәте белән язылган тулы бер чор, бер тарих ул. Ул бер үк вакытта кырыс һәм игелекле булырга, җитәкчелек итәргә һәм кеше булып калырга, язарга һәм ишетелергә, ярты дөньяны әйләнеп чыгарга һәм туган бусагага тугры калырга мөмкин икәнлеген исбатлады.

Хезмәтегез, сүзегез, ачык йөрәгегез өчен рәхмәт Сезгә, Альфира Хәйбрахман кызы. Сез - күпләр өчен үрнәк. Сез - лаеклы, файдалы гомер кичергән, тормышны яратып яшәгән кеше. Алда әле якты көннәр, җылы очрашулар һәм яхшы сүзләр күп булсын!

Фаягөл ЙОСЫПОВА.

Рөстәм ЯГЪФӘРОВ фотосы.